Menu & Search

Sacramentaliteit

In de kerkelijke liturgie worden voor de bijeengekomen geloofsgemeenschap in het oog lopende handelingen (rituelen) verricht die hun betekenis in de viering hebben. We kunnen denken aan het opheffen van handen bij de zegen of de groet, aan het breken van brood, uitgieten van wijn of scheppen van water. Brood, wijn en water functioneren daarbij als symbolen die in hun concrete verschijning voor gelovigen een breder verhaal vertellen dan wat zij zakelijk observeren als brood, wijn en water. Voor de geloofsgemeenschap brengt het brood bijvoorbeeld ook Jezus als centraal karakter in het evangelie ter sprake in zijn lijfelijke betrokkenheid op het concrete bestaan van zijn volgelingen. Evenzo vertelt de vergoten wijn meer over de levensweg van Jezus dan over eetgewoontes uit zijn tijd. Juist die levensloop gaat ook het bestaan van de gelovigen aan en maakt hun eigen biografie bespreekbaar.

Water kan reinigen en tegelijkertijd vertellen van een heroriëntatie van het leven van gelovigen zoals ons verhaald wordt in het Nieuwe Testament. Daarmee krijgen zij taal om hun leven betekenis te geven. Groninger studenten leerden eertijds een bon mot van wijlen professor Han W.J. Drijvers (1934-2002): ‘Iedere rite veronderstelt een mythe.’

In zulke rituelen herkent de gemeenschap haar identiteit als christelijke geloofsgemeenschap omdat zij uitdrukking geven aan haar bedoelingen bij elkaar te horen. Daarnaast zijn er waarneembare handelingen die aan de betreffende viering een daarbij passende gewijde sfeer verlenen, zoals zegenspreuken, buiging voor het kruis, stil gebed, opstaan, zich bekruizen etc.

Ook zijn er gebeden van dergelijke vieringen afgeleid en bruikbaar gemaakt als tafelgebeden bij de dagelijkse maaltijd. De liturgie blijkt een bron voor vormgeving van het spirituele leven. Zulke handelingen noemt men sacramentaliën ter onderscheiding van sacramenten.

Sacramenten betreffen handelingen in een specifieke context waarin gelovigen hun deelname tot uitdrukking brengen aan het verhaalde heil dat Jezus Christus gebracht heeft. Zij gaan namelijk inhoudelijk terug op wat er verteld wordt over wat er in, met en door Christus gebeurd is. Daarbij blijft hij uiteindelijk zelf als de actor van de sacramentele handeling gelden, waar en wanneer deze ook wordt voltrokken (bijv. Didache 10:3). Sacramenten bepalen ook de christelijke levensovertuiging dat het geheel van die gebeurtenissen aangaande Jezus Christus innerlijk samenhangt met het actuele leven

van de gelovigen terwijl hun leven niet los van dat geheel, maar corporatief daarop betrokken gedacht kan worden. Sacramentaliën hebben in zichzelf geen heilsbetekenis, maar zijn vormen waarmee gelovigen bij allerlei aspecten van de levensvorm waarin zij delen, uitdrukking kunnen geven aan hun levensovertuiging. Spreken zij over maaltijden of creatuurlijke zaken een zegenspreuk uit, dan geloven en hopen zij dat de aanwezigheid van God, hoe verhuld ook, juist daar heilzaam ervaarbaar kan en mag worden. We kunnen bijvoorbeeld denken aan uitspraken begeleid met gebaren zoals ‘Moge deze maaltijd ons tot zegen strekken’, ‘Moge deze kerk de opbouw van de christelijke gemeente hier ter plekke dienen’ of ‘Moge dit hospitaal een zegen voor de mensen hier worden’. Wie van genoemde sacramentaliën gebruikmaakt, veronderstelt de aanwezigheid van God in de geschapen wereld en beleeft haar als zodanig.

Deze vormgeving en beleving noemen we sacramentaliteit. Hier komt wel een probleem naar voren: betreft het hier performatief taalgebruik waarmee of waarin door het gelovig spreken God present wordt gesteld, of betreft het hier gebruik van de optativus als taalvorm? Dit speelt ook een rol bij de interpretatie van wat we de viering van de Maaltijd van de Heer noemen.

Als Jezus zegt: ‘Neemt, dit is mijn lichaam’, gebruikt hij dan deze woorden als een propositie die beschrijft wat dit brood feitelijk is? Of gebruikt hij deze woorden declaratief door aan te geven hoe dit brood tussen hem en zijn volgelingen feitelijk fungeert?

In de synoptische evangeliën en bij Paulus wordt ons over viering van het avondmaal verteld. Het is de vraag of deze verhalen refereren aan de laatste maaltijd van Jezus met zijn discipelen dan wel aan een mysterie dat met mythische vormen wordt beschreven. Betreft deze viering een corporatieve relatie met de historische Jezus en de verhoogde Christus tegelijkertijd ook een relatie tussen de deelnemers onderling? In zijn artikel ‘Sacramentaliteit, avondmaal en de eerste christenen’ gaat Bert Jan Lietaert Peerbolte in op de ontwikkeling van het ritueel van de herinneringsmaaltijd tot een viering van het leven van de opgestane Jezus.

Welke betekenis heeft de aanduiding voor een gemeenschappelijke viering als ‘het breken van het brood’ in Handelingen 2:42,46 en Didache 14:1? Betreft dit een alternatieve vorm van de Maaltijd van de Heer of gaat het om een andersoortige maaltijd (agapè-maaltijd of symposium)? Is er in het laatste geval nog sprake van soort sacramenteel handelen? Henk Jan de Jonge geeft in zijn artikel ‘De “breking van het brood” in Handelingen en de Didache en de vroegste geschiedenis van het avondmaal’ aan wat daarbij in de verschillende teksten verteld wordt en de auteurs zich daarbij voorstelden. ‘Liturgie en sacrament bestaan slechts als concrete symboolhandelingen.’

Deze stelling van Marcel Barnard staat in PThUnie 9/3 (2015), 15. Dit is een reactie naar aanleiding van een opmerking van Pieter Vos dat de christelijke levenspraktijk te verankeren is in de liturgie. Volgens Barnard negeert Vos dat er werkelijk een pluraliteit aan liturgische vormgeving bestaat. Bovengenoemde stelling lijkt gericht tegen de neiging van (vooral protestantse?) systematische theologen de leer voor / boven de liturgie te stellen. Scheppen rituelen daarentegen zelf betekenis in de verrichting ervan? In zijn artikel ‘De avondmaalstafel en de eetkamertafel. Sacramenten als concrete symboolhandelingen of heilig spel’ legt Barnard uit wat er door hem geponeerd wordt en wat niet. Hij verheldert de notie symboolhandeling met behulp van de idee van een ‘heilig spel’ en laat zien welke systematische kwesties met zijn benadering gemoeid zijn en de consequenties daarvan. Hij illustreert zijn inzichten aan de hand van de symbolische betekenissen van ‘brood’ in de viering.

In welke zin heeft het avondmaal een speciale rol in de Nederlandse ethische theologie? Daarvoor kijken we naar de visie van een van haar grondleggers J.H. Gunning Jr. die bekend staat om de uitspraak: ‘De waarheid is ethisch’. In zijn artikel ‘Mededeling van leven. J.H. Gunning Jr. over de sacramenten’ zet Theo Hettema de grootse visie van Gunning op het menselijke bestaan dat met het geheel van de geschapen werkelijkheid onderweg is naar de voltooiing van het samengaan van geest en materie. Hij schetst hoe Gunning dit ziet gebeuren door een leven van zelfverloochening waarin de gelovigen participeren aan Christus. Hij betoogt dat Gunnings theologie over de sacramentele levenshouding een interessante gesprekspartner kan zijn voor hedendaagse postmoderne theologen, omdat Gunning in zijn eigen tijd een soort ‘postfoundationalist’ theologie ontwikkelt.

Het laatste artikel gaat over iets geheel anders. In zijn Institutie maakt Calvijn een onderscheid tussen ‘verborgen’ en ‘openbare’ zonden als hij het over de kerkelijke tucht heeft. Jacques Schenderling onderzoekt in zijn artikel ‘Verborgen en openbare zonden’ de grenzen van de kerkelijke tucht. Recente zaken laten zien dat de kerk zich voor twee structurele problemen geplaatst weet als ze tucht wil uitoefenen: de waarheidsvinding en het bepalen van de grens tussen de pastorale en disciplinerende opdracht van de kerk. Zijn conclusie is dat kerken het bij de uitoefening van tucht steeds moeilijker zullen krijgen. Voorts zijn er de gebruikelijk rubrieken. De meditatie is de laatste bijdrage van Hijme Stoffels aan dit tijdschrift, omdat hij besloten heeft met het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd ook het lidmaatschap van de redactie neer te leggen. De themaredactie wenst u tot slot veel genoegen bij het lezen van dit nummer.

 

Luco van den Brom

Rein Brouwer

Alco Meesters

 

Reacties

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Type your search keyword, and press enter to search